Cơ hội của Việt Nam trước ngưỡng cửa công nghệ cao: Cơ hội đến nhưng bài toán nhân lực thì sao?

Đầu tháng 8/2026, Misumi (Nhật Bản) công bố rót 4,6 tỷ yen (gần 30 triệu USD) vào mở rộng sản xuất bàn trượt tự động – linh kiện quan trọng cho module thu phát quang tại trung tâm dữ liệu. Việt Nam được chọn làm một trong những địa điểm chiến lược bởi “vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp công nghệ cao”.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh các ông lớn công nghệ toàn cầu đang thể hiện tham vọng đầu tư sâu hơn vào Việt Nam. Cuối tháng 8, Qualcomm (Mỹ) bày tỏ mong muốn đưa Việt Nam thành trung tâm nghiên cứu và phát triển AI lớn thứ ba toàn cầu. Samsung Electronics cũng khẳng định Việt Nam là đối tác chiến lược trong R&D công nghệ cao.

Những tín hiệu tích cực này được phản ánh rõ trong bảng xếp hạng Asia Manufacturing Index (AMI) 2026 do Dezan Shira & Associates công bố, khi Việt Nam giữ vị trí thứ 3 trong 11 nền kinh tế sản xuất hàng đầu châu Á. Theo đánh giá, Việt Nam đã “chuyển từ trung tâm lắp ráp chi phí thấp sang nền tảng công nghiệp trình độ cao hơn” trong thập kỷ qua, nhờ dòng vốn FDI từ Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu.

Mục lục

01

Điểm mạnh và điểm nghẽn

02

Định hướng chiến lược và yêu cầu mới

03

Kết luận

Điểm mạnh và điểm nghẽn

AMI 2026 đánh giá Việt Nam cao nhất ở trụ cột nền kinh tế (hạng 1), cùng với thương mại quốc tế và cơ sở hạ tầng (cùng hạng 3). Mức độ hội nhập thương mại sâu rộng, quá trình hiện đại hóa hải quan, cùng hệ thống cao tốc, cảng nước sâu và sân bay lớn đang đi vào hoạt động là những lợi thế nổi bật.

Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra những điểm yếu đáng kể ở hạng mục đổi mới sáng tạo (hạng 8) và lao động (hạng 7), cùng xếp hạng trung bình về môi trường kinh doanh và chính sách. Các hạn chế cụ thể bao gồm năng lực cung ứng điện tại một số nơi, thủ tục hành chính chậm, ùn tắc tại các đô thị lớn.

Theo ông Surajit Rakshit, Giám đốc toàn quốc Khối Giải pháp Thương mại Toàn cầu HSBC Việt Nam, quốc gia này “đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng” và cơ hội “rất lớn”. Dẫn chứng rõ nhất là thị phần thương mại toàn cầu của Việt Nam trong lĩnh vực thiết bị liên quan đến AI đã tăng từ 1,2% (2015) lên 12,4% (2025) – mức tăng ấn tượng nhất trong số các nền kinh tế. Thương mại hai chiều với Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc về máy móc và thiết bị điện ngày càng tăng, cho thấy Việt Nam đang tiến dần từ khâu lắp ráp cuối cùng lên vị trí trọng tâm hơn trong mạng lưới sản xuất.

Định hướng chiến lược và yêu cầu mới

Tâm lý nhà đầu tư được củng cố bởi các chính sách rõ ràng. Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị xác định ưu tiên thu hút FDI vào điện tử, bán dẫn, AI và công nghệ cao. Ông Surajit Rakshit nhận định: “Định hướng của Việt Nam phù hợp với những tiêu chí mà các chuỗi cung ứng toàn cầu ưu tiên lựa chọn”.

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý chính sách cần được chuyển hóa thành giải pháp rõ ràng, ổn định và khả thi. Đây thường là yếu tố quyết định khi các nhà đầu tư công nghệ lớn so sánh giữa các quốc gia trong khu vực. Trong bối cảnh Malaysia lần đầu vươn lên vị trí thứ 2 tại AMI 2026, sự cạnh tranh tại khu vực đang ngày càng gay gắt.

Đặc biệt, cách thức lựa chọn nhà cung ứng đã thay đổi căn bản. Cách đây 5-10 năm, câu hỏi là “Bạn có thể giao hàng đúng hạn với chi phí thấp nhất không?”. Hiện nay, nội dung xoay quanh “Bạn có đảm bảo khả năng chống chịu và đổi mới với dữ liệu đáng tin cậy không?”. Kỳ vọng về tốc độ, tính linh hoạt, minh bạch tiêu chuẩn lao động, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu ESG ngày càng nhiều hơn.

Do đó, Việt Nam cần đầu tư đồng thời vào số hóa và chuyển đổi xanh. Đồng thời, cần xây dựng hạ tầng dữ liệu thương mại đáng tin cậy, giúp doanh nghiệp gia nhập chuỗi có thể dựa vào các giao dịch có thể xác thực (đơn hàng, vận chuyển, hóa đơn điện tử) để tìm tài trợ vốn.

Kết luận

Ông Surajit Rakshit đặt ra bài kiểm tra tiếp theo: “Liệu Việt Nam có thể xây dựng một hệ sinh thái chuỗi cung ứng nơi dòng vốn, dữ liệu và niềm tin có thể lưu chuyển một cách trơn tru như chính các container hay không?”.

Câu hỏi này gói gọn ba thách thức lớn: nâng cao chất lượng nhân lực để tham gia R&D và đổi mới sáng tạo; cải thiện môi trường kinh doanh và thể chế để tạo niềm tin dài hạn; và xây dựng hệ sinh thái số - xanh đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cơ hội đang rất lớn. Nhưng để tiến sâu, Việt Nam cần chuyển hóa lợi thế ban đầu thành năng lực nội sinh bền vững – nơi dòng vốn, dữ liệu và niềm tin thực sự lưu chuyển như những container hàng hóa đang ngày càng tấp nập tại các cảng biển của quốc gia này.