Châu Âu đang chuẩn bị cho kịch bản đối đầu với Trung Quốc như thế nào?

Trong 5 năm qua, EU liên tục mở rộng mạng lưới FTA với New Zealand, Kenya, Australia, Mercosur, Ấn Độ và mới nhất là Mexico, bao phủ gần 1/3 GDP toàn cầu. Tuy nhiên, ngay khi “lá chắn” này gần hoàn thiện, dữ liệu hải quan Trung Quốc ngày 14/7 lại cho thấy một khoảng trống lớn: thặng dư thương mại của Trung Quốc với EU trong tháng 6 tăng 27% so với cùng kỳ, lên kỷ lục 32,9 tỷ USD.

Quan trọng hơn, khi đối chiếu với dữ liệu tỷ giá và lợi suất trái phiếu, thị trường đang phản ánh một câu chuyện phức tạp hơn nhiều so với thương mại đơn thuần.

Con số kỷ lục và sự phân hóa trong lòng châu Âu

Thặng dư 32,9 tỷ USD không phải hiện tượng nhất thời. Bốn tháng đầu năm 2026, Trung Quốc tích lũy thặng dư 113 tỷ USD với EU, tăng từ 91 tỷ USD cùng kỳ 2025, tương đương mỗi ngày chênh lệch xuất nhập khẩu nới thêm khoảng 180 triệu USD.

Xuất khẩu sang EU đạt 200,7 tỷ USD (+19%), trong khi nhập khẩu từ EU chỉ đạt 87,6 tỷ USD. Năm 2025, thâm hụt hàng hóa của EU với Trung Quốc đã tăng lên 359,9 tỷ euro, từ 312,2 tỷ euro năm trước.

Điều đáng chú ý là thặng dư với Đức tăng hơn gấp đôi, trong khi với Pháp lại giảm 81%. Nguyên nhân nằm ở cơ cấu kinh tế: Đức phụ thuộc vào chuỗi cung ứng máy móc, linh kiện và ô tô nên hấp thụ mạnh hàng công nghệ giá rẻ từ Trung Quốc, còn Pháp với tỷ trọng nông nghiệp, hàng không và năng lượng lớn hơn chịu tác động nhẹ hơn.

Điều này khiến cùng một cú sốc thương mại nhưng ảnh hưởng giữa các nước thành viên rất khác nhau, làm việc thống nhất chính sách chung của EU trở nên khó khăn.

Theo Bruegel, từ năm 2021, xuất khẩu Trung Quốc sang EU tăng trưởng kép khoảng 6%/năm, trong khi nhập khẩu từ EU giảm trung bình 2,5%/năm. EU hiện chiếm tới 31% tổng thặng dư thương mại hàng hóa toàn cầu của Trung Quốc. Đây không còn là biến động ngắn hạn mà là sự mất cân đối mang tính cấu trúc.

Vì sao mạng lưới FTA phủ 1/3 GDP thế giới vẫn bỏ lọt Trung Quốc?

Các FTA của EU đều dựa trên nguyên tắc WTO, kèm tiêu chuẩn lao động, môi trường theo Hiệp định Paris và các quy định về thương mại số. EU còn bảo vệ quyền tiếp cận đấu thầu công, hàng trăm chỉ dẫn địa lý như rượu Rioja, phô mai Roquefort và thiết lập cơ chế tòa án đầu tư. Riêng FTA với Ấn Độ ký tháng 1 năm nay tạo ra khu vực thương mại tự do bao phủ gần 1/4 GDP toàn cầu và khoảng 2 tỷ dân.

Điểm yếu là toàn bộ hệ thống này được xây dựng cho các đối tác vận hành theo cơ chế thị trường, trong khi Trung Quốc không nằm trong bất kỳ FTA nào và cũng không hoạt động theo logic đó.

Theo IMF, Trung Quốc duy trì hỗ trợ công nghiệp tương đương 4,4% GDP mỗi năm, gồm trợ cấp tiền mặt khoảng 2% GDP, ưu đãi thuế 1,5%, tín dụng ưu đãi 0,4% và đất công nghiệp giá rẻ 0,5%. Mức này cao gần gấp ba lần đỉnh hỗ trợ của EU, khoảng 1,5% GDP năm 2022.

IMF cũng khuyến nghị Bắc Kinh cắt giảm một nửa quy mô trợ cấp vì chính sách này làm giảm năng suất nội địa hơn 1% và tạo ra lượng dư thừa công suất lớn được đẩy ra thị trường xuất khẩu.

Washington chọn cách khác, và đó mới là khác biệt lớn nhất

Trong khi EU theo đuổi các FTA truyền thống, Mỹ lại xây dựng các Hiệp định Thương mại Đối ứng với Argentina, Indonesia, Malaysia, Đài Loan và nhiều nền kinh tế khác. Điểm chung là siết quy tắc xuất xứ để chặn hàng Trung Quốc trung chuyển né thuế, kiểm soát đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực nhạy cảm và yêu cầu đối tác đồng bộ danh sách hạn chế xuất khẩu với Mỹ, dù không nêu trực tiếp Trung Quốc.

Đỉnh điểm là ngày 2/6, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ hoàn tất 60 cuộc điều tra theo Mục 301 đối với các quốc gia bị cáo buộc không ngăn hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức, đồng thời đề xuất áp thuế bổ sung 10-12,5% lên gần 99,4% lượng hàng nhập khẩu vào Mỹ.

Khác với các FTA mang tính ràng buộc lâu dài của EU, Mục 301 cho phép Washington điều chỉnh chính sách nhanh theo mục tiêu chính trị. Đổi lại là môi trường kinh doanh kém ổn định hơn, nhưng khả năng phản ứng gần như tức thời trước các hành vi thương mại bị coi là bất thường.

Châu Âu đang tự vệ, nhưng bằng những công cụ chắp vá

Ủy ban châu Âu đã mở số lượng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp kỷ lục trong giai đoạn 2024-2025. Từ ngày 1/7, EU giảm hạn ngạch thép miễn thuế xuống 18,3 triệu tấn/năm, thấp hơn khoảng 47% so với năm 2024, đồng thời nâng thuế ngoài hạn ngạch từ 25% lên 50% và yêu cầu truy xuất nguồn gốc thép từ tháng 10.

Theo OECD, dư thừa công suất thép toàn cầu có thể đạt 721 triệu tấn vào năm 2027, gấp hơn 5 lần nhu cầu tiêu thụ hằng năm của EU, nên đây là biện pháp ứng phó khẩn cấp hơn là phòng ngừa dài hạn. Song song đó, EU cũng bãi bỏ miễn thuế với các gói hàng thương mại điện tử dưới 150 euro, đúng thời điểm Temu và Shein chiếm khoảng 90% lượng hàng loại này vào châu Âu.

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng các biện pháp trên vẫn quá chậm và quá hẹp. Một số viện nghiên cứu đã đề xuất EU xây dựng công cụ tương tự Mục 301 của Mỹ, thậm chí áp trần tỷ trọng nhập khẩu từ một quốc gia hoặc đánh thuế hàng Trung Quốc cho đến khi đồng nhân dân tệ tăng giá tương xứng với năng lực xuất khẩu.

Điều gì thực sự đang kéo đồng euro đi xuống?

EUR/USD đã giảm từ 1,1791 cuối tháng 4 xuống khoảng 1,145 ngày 17/7, tương đương gần 2,9%. Tuy nhiên, quy toàn bộ mức giảm này cho căng thẳng thương mại EU-Trung Quốc là quá đơn giản.

Cùng thời gian đó, lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm tăng từ khoảng 4,38% cuối tháng 6 lên 4,57% ngày 16/7, còn lợi suất Bund Đức kỳ hạn 10 năm tăng lên 3,13%, mức cao nhất kể từ 21/5. Cả hai cùng tăng chủ yếu vì lo ngại xung đột Trung Đông đẩy giá năng lượng và lạm phát đi lên, khiến thị trường bắt đầu định giá ECB sẽ nâng lãi suất tiền gửi lên khoảng 2,70% vào cuối năm, từ mức 2,25% hiện tại.

Quan trọng hơn, chênh lệch lợi suất Mỹ - Đức vẫn duy trì quanh 140-145 điểm cơ bản, gần như không thay đổi. Điều đó đồng nghĩa lợi thế carry của USD vẫn được giữ nguyên và đây mới là động lực chính khiến EUR/USD suy yếu, thay vì chỉ do các tin tức thương mại.

Nói cách khác, căng thẳng EU-Trung Quốc là một rủi ro sự kiện nằm bên dưới xu hướng vĩ mô lớn hơn do chênh lệch lãi suất và địa chính trị Trung Đông chi phối. Nhà giao dịch dễ mắc sai lầm nếu quy mọi biến động tỷ giá cho những tin tức nổi bật nhất, thay vì phân biệt đâu là động lực nền và đâu chỉ là chất xúc tác có thể kích hoạt biến động mạnh khi xuất hiện quyết định chính sách bất ngờ từ Brussels.

Ở chiều ngược lại, USD/CNY ba tháng qua chỉ dao động trong vùng 6,75-6,81 dù Trung Quốc liên tục lập kỷ lục xuất siêu.

Theo cơ chế thị trường, một nền kinh tế xuất siêu lớn thường chịu áp lực tăng giá đồng nội tệ, nhưng điều này không xảy ra. Đây là bằng chứng định lượng cho thấy Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc vẫn chủ động kiểm soát tỷ giá để duy trì lợi thế xuất khẩu.

Trong khi đó, EUR/CNY giảm từ khoảng 8,01 đầu tháng 5 xuống còn 7,75 giữa tháng 7, tương đương gần 3,3%, chủ yếu phản ánh đồng euro suy yếu so với USD chứ không phải nhân dân tệ mạnh lên đáng kể.

Vì sao thép được bảo vệ còn ô tô vẫn chảy máu

Một cách kiểm chứng độc lập là quan sát cách thị trường cổ phiếu định giá từng ngành.

Cổ phiếu ArcelorMittal, hãng thép lớn nhất châu Âu, hiện giao dịch quanh 65,4 USD, chỉ thấp hơn khoảng 9,8% so với đỉnh 52 tuần (72,5 USD) và đã tăng hơn 116% từ đáy năm.

Điều này cho thấy thị trường đánh giá gói giảm hạn ngạch thép 47% cùng mức thuế ngoài hạn ngạch 50% của EU đủ sức bảo vệ biên lợi nhuận ngành thép trong ngắn hạn.

Ngược lại, chứng chỉ lưu ký của Volkswagen tại Mỹ chỉ còn khoảng 8,6 USD, giảm gần 33% so với đỉnh 52 tuần (12,83 USD) và sát vùng đáy năm.

Khác với thép, ngành ô tô chưa có cơ chế bảo hộ tương tự, trong khi vẫn phải cạnh tranh trực diện với xe điện giá rẻ được trợ cấp từ Trung Quốc. Đồng thời, biên lợi nhuận tại thị trường Trung Quốc cũng đang thu hẹp nhanh trước áp lực cạnh tranh từ doanh nghiệp nội địa.

Sự trái ngược này cho thấy tác động của cú sốc thương mại không đồng đều giữa các ngành và các quốc gia thành viên, đúng như bức tranh đã phản ánh từ đầu bài.

Những mốc rủi ro cần theo dõi

Đầu tháng 7, Trung Quốc phát tín hiệu sẵn sàng đàm phán thu hẹp thặng dư với EU và tăng mua hàng châu Âu, với mốc đánh giá không chính thức vào tháng 10. Bắc Kinh cũng mở rộng việc tạm ngừng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm sang EU như một cử chỉ thiện chí, nhưng giấy phép kiểm soát ban hành từ tháng 4/2025 vẫn còn hiệu lực và đợt nới lỏng sẽ kết thúc vào tháng 11.

Đối với các desk, hai mốc tháng 10 và tháng 11 tạo thành một cụm rủi ro sự kiện tương tự các đợt gia hạn thuế quan Mỹ - Trung trước đây. Thay vì đặt cược một chiều, cách tiếp cận hợp lý là chuẩn bị các chiến lược phòng hộ hai chiều bằng quyền chọn ngoại hối quanh những thời điểm này.

Cuộc cạnh tranh còn là câu chuyện của đồng euro và nhân dân tệ

Diễn biến này xuất hiện đúng lúc ECB muốn nâng vị thế quốc tế của đồng euro. Chủ tịch ECB Christine Lagarde nhiều lần gọi đây là “khoảnh khắc toàn cầu của đồng euro”, khi tỷ trọng USD trong dự trữ ngoại hối thế giới giảm xuống còn 58% trong khi euro duy trì khoảng 20%.

Lợi thế mà ECB nhấn mạnh chính là mạng lưới FTA dựa trên luật lệ cùng việc đồng euro được sử dụng để thanh toán khoảng 40% thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, nếu mạng lưới này không đủ sức xử lý tình trạng mất cân bằng thương mại với đối tác lớn nhất là Trung Quốc, lập luận rằng euro là đồng tiền dự trữ dựa trên luật lệ sẽ phần nào suy yếu đúng lúc nhiều ngân hàng trung ương đang cân nhắc đa dạng hóa dự trữ.

Ở chiều ngược lại, nhân dân tệ cũng theo đuổi mục tiêu quốc tế hóa.

Theo khảo sát của BIS được ECB trích dẫn, thị phần nhân dân tệ trong giao dịch ngoại hối phi tập trung toàn cầu đã tăng lên 9% năm 2025, mức tăng mạnh nhất trong các đồng tiền khảo sát. Tháng 2 năm nay, ông Tập Cận Bình cũng công khai kêu gọi đưa nhân dân tệ trở thành đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Tuy nhiên, một đồng tiền dự trữ cần nền kinh tế minh bạch, dòng vốn tự do và tỷ giá phản ánh cung cầu thị trường. Trong khi đó, mô hình tăng trưởng hiện nay của Trung Quốc vẫn dựa vào chính sách tỷ giá được quản lý chặt, thể hiện qua việc USD/CNY gần như đi ngang bất chấp thặng dư thương mại kỷ lục.

Đây là mâu thuẫn nội tại mà Bắc Kinh sẽ còn phải giải quyết nếu muốn mở rộng vai trò quốc tế của nhân dân tệ vượt mức 9% hiện nay.

Ba kịch bản từ nay đến cuối năm

Kịch bản có xác suất cao nhất là hai bên tiếp tục đàm phán theo hướng “vừa đàm phán, vừa gây sức ép”. Trung Quốc tăng mua một số hàng hóa châu Âu để kéo dài thời gian trước mốc tháng 10, còn EU tiếp tục siết từng biện pháp riêng lẻ như thép hay thương mại điện tử thay vì áp thuế diện rộng.

Khi đó, EUR/USD nhiều khả năng dao động trong vùng 1,135-1,155, còn EUR/CNY quanh 7,70-7,80 và chủ yếu biến động vào các kỳ công bố số liệu thương mại của Trung Quốc.

Kịch bản thứ hai có xác suất thấp hơn nhưng tác động lớn hơn: EU thông qua công cụ thuế khẩn cấp tương tự Mục 301 sau tháng 10 nếu đàm phán thất bại. Trung Quốc có thể đáp trả bằng các biện pháp nhằm vào ô tô hạng sang hoặc hóa chất, tương tự sau vụ áp thuế xe điện năm 2024.

Khi đó, EUR/USD có thể giảm dưới 1,13 do lo ngại tăng trưởng, trước khi được hỗ trợ trở lại nếu ECB thực sự nâng lãi suất như thị trường kỳ vọng.

Kịch bản dài hạn là euro và nhân dân tệ tiếp tục từng bước mở rộng vai trò quốc tế trong khi tỷ trọng USD trong dự trữ toàn cầu tiếp tục suy giảm chậm.

Khi đó, tranh chấp thương mại EU - Trung Quốc chỉ là một phần trong quá trình tái cấu trúc hệ thống tiền tệ quốc tế đã bắt đầu từ các cú sốc thương mại của Mỹ những năm gần đây.

Vậy điều gì thực sự đang bị đặt cược?

Mạng lưới FTA bao phủ gần 1/3 GDP toàn cầu giúp EU bảo vệ quan hệ thương mại với phần lớn thế giới, nhưng lại chưa đủ hiệu quả với chính đối tác tạo ra rủi ro lớn nhất là Trung Quốc. Đây không hẳn là lỗi thiết kế, mà phản ánh việc các FTA truyền thống được xây dựng cho những nền kinh tế vận hành theo luật chơi thị trường, trong khi Trung Quốc theo đuổi mô hình khác biệt, điều được thể hiện rõ qua việc USD/CNY gần như cố định dù thặng dư thương mại liên tục lập kỷ lục.

Đồng thời, dữ liệu lợi suất cũng cho thấy không nên quy mọi biến động của đồng euro cho căng thẳng thương mại. Trong giai đoạn hiện nay, chênh lệch lợi suất Mỹ - Đức cùng rủi ro địa chính trị Trung Đông vẫn là lực chi phối chính đối với EUR/USD.

Với thị trường tiền tệ, điều quan trọng không phải xác định bên nào đúng trong tranh chấp thương mại, mà là theo dõi cách dòng vốn phản ứng trước sự bất định và liệu các lớp dữ liệu - từ tỷ giá, lợi suất đến cổ phiếu ngành - có cùng xác nhận một xu hướng hay không. Khi USD, EUR và CNY đều đang tái định vị vai trò quốc tế, mỗi diễn biến trong quan hệ EU - Trung Quốc, từ các cuộc đàm phán tháng 10 đến những quyết định thuế quan bất ngờ, đều có thể trở thành yếu tố làm thay đổi kỳ vọng của dòng vốn toàn cầu. Vì vậy, nắm vững bức tranh vĩ mô và lựa chọn nguồn thông tin đáng tin cậy là điều cần thiết trước khi đưa ra bất kỳ quyết định giao dịch nào.

Câu hỏi thường gặp

Thặng dư thương mại của Trung Quốc với EU hiện ở mức bao nhiêu?

Theo số liệu hải quan Trung Quốc công bố ngày 14 tháng 7 năm 2026, thặng dư thương mại với EU trong tháng 6 đạt 32,9 tỷ USD, tăng 27% so với cùng kỳ năm trước và là mức cao kỷ lục.

Vì sao đồng euro giảm giá gần đây, có phải hoàn toàn do căng thẳng thương mại với Trung Quốc?

Không hẳn. Dữ liệu lợi suất trái phiếu cho thấy lợi suất Mỹ và Đức đều tăng song song do lo ngại Trung Đông, khiến chênh lệch lãi suất Mỹ-Đức duy trì rộng và hỗ trợ đô la, đây mới là lực đẩy chính, còn căng thẳng thương mại là rủi ro sự kiện tiềm ẩn bên dưới.

Tỷ giá USD/CNY nói lên điều gì về chính sách của Trung Quốc?

Việc USD/CNY chỉ dao động trong biên độ hẹp 6,75 đến 6,81 suốt nhiều tháng bất chấp thặng dư thương mại kỷ lục cho thấy Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đang chủ động neo giữ tỷ giá thay vì để thị trường tự do phản ánh thực lực xuất siêu.

Ngành nào tại châu Âu đang chịu rủi ro lớn nhất từ hàng hóa Trung Quốc?

Dữ liệu giá cổ phiếu cho thấy ngành ô tô, đại diện bởi Volkswagen, đang chịu áp lực lớn hơn nhiều so với ngành thép, vốn đã được bảo vệ phần nào nhờ hạn ngạch và thuế quan mới của EU.

Mốc thời gian nào nhà đầu tư ngoại hối nên theo dõi tiếp theo?

Tháng 10 năm 2026 là hạn chót phi chính thức cho tiến triển đàm phán thương mại EU-Trung Quốc, còn tháng 11 năm 2026 là thời điểm thỏa thuận tạm hoãn kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc hết hiệu lực.

Nguồn tham khảo

1. Bloomberg, “China's Trade Surplus With EU Hits Record as Tensions Intensify”, July 14, 2026, https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-07-14/china-s-trade-surplus-with-eu-hits-record-as-tensions-intensify
2. Eunews, “China's trade surplus with the EU up 24 per cent year-on-year”, May 14, 2026, https://www.eunews.it/en/2026/05/14/china-trade-surplus-eu-24percent-year/
3. Bruegel, “Europe's trade problem with China is becoming more measurable”, April 30, 2026, https://www.bruegel.org/newsletter/europes-trade-problem-china-becoming-more-measurable
4. European Commission, “EU trade relations with China”, updated June 2026, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/china_en
5. IMF, “Industrial Policy in China: Quantification and Impact on Misallocation”, IMF Working Paper 2025/155, https://www.elibrary.imf.org/view/journals/001/2025/155/article-A001-en.xml
6. Yahoo Finance/Reuters, “National industrial policies can be effective, but they carry risks, IMF says”, https://finance.yahoo.com/news/national-industrial-policies-effective-carry-141705152.html
7. Sheppard Mullin, “Section 301'ing the World (or 99.4% of It)”, https://www.sheppard.com/insights/blogs/section-301ing-the-world-or-99-4-of-it
8. Atlantic Council, “As China's surpluses become unbearable, the EU is edging toward its own Section 301”, May 29, 2026, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/econographics/as-chinas-surpluses-become-unbearable-the-eu-is-edging-toward-its-own-section-301/
9. European Commission, “Commission launches record number of trade defense investigations 2024-2025”, https://policy.trade.ec.europa.eu/news/commission-launches-record-number-trade-defense-investigations-2024-2025-07-28_en
10. Brussels Signal, “EU tightens steel safeguards to address its trade imbalance with China”, 07/2026, https://brusselssignal.eu/2026/07/eu-tightens-steel-safeguards-and-parcel-rules-to-address-its-trade-imbalance-with-china/
11. Council of the EU, “Council and European Parliament strike deal to protect EU's steel industry from global overcapacity”, April 13, 2026, https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/04/13/council-and-european-parliament-strike-deal-to-protect-eu-s-steel-industry-from-global-overcapacity/
12. Central Banking, “Lagarde calls for euro to take on global role”, https://www.centralbanking.com/central-banks/economics/macroeconomics/7972960/lagarde-calls-for-euro-to-take-on-global-role
13. European Central Bank, “The international role of the euro”, June 2026, https://www.ecb.europa.eu/press/other-publications/ire/html/ecb.ire202606.en.html
14. Euronews, “Capital markets union imperative to build euro as global reserve, Lagarde says”, June 22, 2026, https://www.euronews.com/business/2026/06/22/capital-markets-union-imperative-to-build-euro-as-global-reserve-lagarde-says
15. Atlantic Council, “What the Trump-Xi trade truce means for the European Union”, November 14, 2025, https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/what-the-trump-xi-trade-truce-means-for-the-european-union/
16. TechTimes, “China Rare Earth Export Controls: April Curbs Still Bite After Beijing Summit”, May 27, 2026, https://www.techtimes.com/articles/317208/20260526/china-rare-earth-export-controls-april-curbs-still-bite-after-beijing-summit.htm
17. DLA Piper, “EU and India Free Trade Agreement, A Strategic Shift for the EU”, February 6, 2026, https://www.dlapiper.com/en/insights/publications/2026/02/eu-and-india-free-trade-agreement
18. Trading Economics, “Germany ”10-Year Bond Yield, updated July 16, 2026, https://tradingeconomics.com/germany/government-bond-yield